تبلیغات
گروه عربی دفتر تألیف کتابهای درسی - بررسى‌ واژه ی اسم‌ از دیدگاه‌ زبانی و ریشه ای

گروه عربی دفتر تألیف کتابهای درسی

سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی دفتر تألیف کتابهای درسی

 

بررسى‌ واژه ی  اسم‌ از دیدگاه‌ زبانی  و ریشه ای :

 از دیرباز میان‌ نحویان‌ كوفه‌ و بصره‌ پیرامون‌ ریشه ی  این‌ واژه‌ اختلاف‌ دیدگاه بوده است‌. بصریان‌ اسم‌ را برگرفته  از « سَما، یَسْمو، سُمُوّاً » به‌ معنای‌ برتری‌ دانسته‌اند و مناسبت‌ آن‌ را برتری‌ اسم‌ بر مسمى‌ و نیز بر فعل‌ و حرف‌ دانسته‌اند . ابن‌ انباری‌، / .

 ابو اسحاق‌ زجاج‌، شاگرد مُـبَــرَّد نیز آن‌ را مشتق‌ از سُمُوّ دانسته‌ است . نگاه کنید به : ابن‌ فارس‌، 9، و ابن‌ فارس‌ نیز سخن او را تأیید كرده‌ است‌ ص‌ 00.

 اما نحویان‌ پیرو مكتب‌ كوفه‌ ،  اسم‌ را مشتق‌ از « وَسَم‌َ، یَسِم‌ُ، وَسْماً » و به‌ معنای‌ » نشانه‌ » گرفته‌اند و بر این‌ باورند كه‌ اسم‌ نشانه ای برای‌ مسمّای‌ خود است‌ كه‌ آن‌ مسمّى‌، بدان‌ بازشناخته‌ مى‌شود. نگاه کنید به: ابن‌ انباری‌، /؛ نیز نگاه کنید به: ابن‌ فارس‌، 9. / وسم همان داغی است که برای نشانه گذاری بر بدن چارپایان می گذارند تا شناخته شود : از آنِ کیست .
نحویان‌ بصره‌ برآنند كه‌ دیدگاه كوفیان‌ در مورد ریشه ی  اسم‌ تنها از جهت‌ معنى‌ درست است‌، نه‌ از جهت‌ لفظ؛ و چون‌ بررسى‌ اشتقاق‌، یك‌ بحث‌ لفظى‌ است‌، ناچار عقیدة كوفیان‌ را باطل‌ دانسته‌، خود در اثبات‌ اینكه‌ اسم‌ از سمو مشتق‌ است‌، توضیحاتى‌ مى‌دهند كه‌ کوتاه سخن این چنین‌ است‌:

الف‌ - از سِمْو، واو حذف‌ شده‌، به‌ جای‌ آن‌ همزه‌ای‌ در آغاز كلمه‌ آمده‌ است‌؛    ب‌ - صیغه ی «  أَسْمَیْت‌ُ »  ناچار « أسْمَوْت‌ُ » بوده‌ كه‌ خود از ریشه ی «  سمو » مشتق‌ است‌؛                                                                                       ج‌ - كلمه ی «  سُمَى‌ّ » مُـصَــغَّـر ( کوچک شده )  اسم‌ و كلمة سُمًى‌ و نیز جمع‌ اسماء نشان‌ از وجود واو در آخر كلمه‌ دارند، نه‌ آغاز آن‌؛                          د - اگر اسم‌ را با « ابن‌ ، بنو ‌ » قیاس‌ كنیم‌، در می یابیم که تحولى‌ شبیه‌ به‌ تحول‌ آن‌ داشته‌ است‌ . نگاه کنید به: ابن‌ انباری‌، / -6.
اما اِشكال‌ دیدگاه  نحویان‌ بصره‌ در آن‌ است‌ كه‌ نتوانسته‌اند اسم‌ را در حوزه ی  معنایى‌ « سما » «یسمو» به معنی « بالا رفت » ‌ قرار دهند و كوفیان‌ را قانع‌ سازند. با این همه‌ دیدگاه  آنان‌، پذیرفتنی تر است‌.

 خطیب‌ تبریزی‌ برای‌ اسم‌ شكل‌ گوناگون‌ آورده‌ است‌:

 اِسم‌، اُسْم‌، سِم‌ٌ و سُم‌ٌ. وی‌ در تأیید سخن‌ خود شواهدی‌ از شعر عرب‌ می آورَد. /50-51. ابن‌ انباری‌ شكل‌ سُمًى‌ را به‌ این‌ صورت‌ مى‌افزاید. /5؛ نیز نگاه کنید به: ابن‌ یعیش‌، /3-4.

 اینك‌، با توجه‌ به‌ شكلهای‌ فراموش‌ شده‌ای‌ كه‌ تنها در متون‌ كهن‌ عرب‌ مى‌توان‌ یافت‌، شاید بتوان‌ نظریة ثُنایى‌ بودن‌ ریشه ی این‌ كلمه‌ را پذیرفت‌. بى‌گمان‌ اسم‌ از ریشه ی  كهن‌ سامى‌ SM برآمده‌؛ در اكدی‌ شُمو، در آرامى‌ شْما، در عبری‌ شِم‌ و در حبشى‌ سِم‌ است‌ عبدالتواب‌، 6؛ نیز نگاه کنید به: بستانى‌، 3/79. بنابراین‌، اسم‌ نیز مانند بیشتر كلمات‌ِ «مادر» در زبان‌ عربى‌، حالت‌ دو حرفى‌ داشته‌، اما در مسیر تحول‌، میل‌ به‌ اتساع‌ یا سه‌ حرفى‌ ساختن‌ كلمات‌ موجب‌ افزایش‌ یك‌ واجك‌ صوتى‌ و كاملاً تهى‌ از بار معنایى‌ در آغاز كلمه‌ گردیده‌ است‌. این‌ پدیده‌ را در چند كلمه ی دو حرفى‌ دیگر نیز مى‌توان‌ بازیافت‌ . نگاه کنید به : ه د، ابن‌. خاصیت‌ صوتى‌ و بى‌معنایى‌ همزه ی  آغازین‌ باعث‌ مى‌گردد كه‌ هنگام‌ تركیب‌ كلمه‌ای‌ دیگر با كلمه ی اسم‌، آن‌ را در تلفظ، و حتى‌ گاه‌ در نگارش‌، حذف‌ كنند؛ نیز به‌ همین‌ سبب‌ است‌ كه‌ نحویون‌ عرب‌، آن‌ را «همزة وصل‌» نام‌ داده‌اند.
دانشمندان‌ مسلمان‌ هنگام‌ بحث‌ درباره ی اسم‌، البته‌ جانب‌ معنى‌ شناسى‌ را فرو ننهاده‌اند و مانند اصولیان‌ درباره ی انطباق‌ و عدم‌ انطباق‌ اسم‌ و مسمّى‌ نگاه کنید به: مثلاً ازهری‌، 3/17 به‌ بحث‌ پرداخته‌، و به‌ موضوع‌ وضع‌ كلمه‌ برای‌ مفاهیم‌ و در نتیجه‌ سبقت‌ معنى‌ بر اسم‌ اشاره‌ كرده‌اند . ابن‌ جنى‌، الخصائص‌، /1؛ جرجانى‌، عبدالقاهر، 20 به‌ بعد.
مآخذ:

ابن‌ ابى‌ الربیع‌، عبیدالله‌، البسیط فى‌ شرح‌ جمل‌ الزجاجى‌، به‌ كوشش‌ عیاد بن‌ عیدالبثیتى‌، بیروت‌، 407ق‌/986م‌؛ ابن‌ انباری‌، عبدالرحمان‌، الانصاف‌ فى‌ مسائل‌ الخلاف‌، قاهره‌، 961م‌؛ ابن‌ جنى‌، عثمان‌، الخصائص‌، به‌ كوشش‌ محمدعلى‌ نجار، قاهره‌، 371ق‌/952م‌؛ همو، اللمع‌ فى‌ العربیة، به‌ كوشش‌ حامد مؤمن‌، بیروت‌، 405ق‌/985م‌؛ ابن‌ حاجب‌، عثمان‌، الكافیة، شرح‌ رضى‌ الدین‌ استرابادی‌، بیروت‌، 405ق‌/985م‌؛ ابن‌ سراج‌، محمد، الاصول‌ فى‌ النحو، به‌ كوشش‌ عبدالحسین‌ فتلى‌، بیروت‌، 401ق‌/988م‌؛ ابن‌ عقیل‌، عبدالله‌، شرح‌ على‌ الالفیة، به‌ كوشش‌ محمد محیى‌الدین‌ عبدالحمید، قاهره‌، 350ق‌؛ ابن‌ فارس‌، احمد، الصاحبى‌، به‌ كوشش‌ احمد صقر، قاهره‌، 977م‌؛ ابن‌ هشام‌، عبدالله‌، شرح‌ شذور الذهب‌، به‌ كوشش‌ عبدالغنى‌ دقر، دمشق‌، 404ق‌/984م‌؛ ابن‌ یعیش‌، شرح‌ المفصل‌، بیروت‌، عالم‌ الكتب‌؛ ابواسحاق‌ شیرازی‌، ابراهیم‌، شرح‌ اللمع‌، به‌ كوشش‌ عبدالمجید تركى‌، بیروت‌، 408ق‌/988م‌؛ ابوالبقاء عكبری‌، عبدالله‌، التبیین‌، به‌ كوشش‌ عبدالرحمان‌ عثیمین‌، بیروت‌، 406ق‌/ 986م‌؛ ابوحیان‌ توحیدی‌، على‌، البصائر و الذخائر، به‌ كوشش‌ ابراهیم‌ كیلانى‌، دمشق‌، 964م‌؛ ابوزید انصاری‌، سعید، النوادر فى‌ اللغة، بیروت‌، 387ق‌/967م‌؛ ازهری‌، محمد، تهذیب‌ اللغة، به‌ كوشش‌ احمد عبدالعلیم‌ بردونى‌، قاهره‌، 966م‌؛ بستانى‌؛ جرجانى‌، عبدالقاهر، دلائل‌ الاعجاز، به‌ كوشش‌ محمد رشیدرضا، قاهره‌، 366ق‌؛ جرجانى‌، على‌، التعریفات‌، قاهره‌، 306ق‌؛ خطیب‌ تبریزی‌، یحیى‌، تهذیب‌ اصلاح‌ المنطق‌، به‌ كوشش‌ فوزی‌ عبدالعزیز مسعود، قاهره‌، 986م‌؛ زجاجى‌، عبدالرحمان‌، الایضاح‌ فى‌ علل‌ النحو، به‌ كوشش‌ مازن‌ مبارك‌، بیروت‌، 986م‌؛ همو، الجمل‌ فى‌ النحو، به‌ كوشش‌ على‌ توفیق‌ حمد، بیروت‌، 407ق‌/986م‌؛ زمخشری‌، المفصل‌ فى‌ النحو، به‌ كوشش‌ پروسه‌، لایپزیگ‌، 979م‌؛ سیبویه‌، الكتاب‌، بیروت‌، 387ق‌/ 967م‌؛ سیوطى‌، الاشباه‌ و النظائر، به‌ كوشش‌ ابراهیم‌ محمد عبدالله‌، دمشق‌، 407ق‌/986م‌؛ صقر،احمد، تعلیقات‌ بر الصاحبى‌ نك:هم،ابن‌فارس‌؛عبدالتواب‌، رمضان‌، مباحثى‌ در فقه‌ اللغة و زبان‌ شناسى‌ عربى‌، ترجمة حمیدرضا شیخى‌، تهران‌، 367ش‌؛ قرشى‌ كیشى‌، محمد، الارشاد الى‌ علم‌ الاعراب‌، به‌ كوشش‌ عبدالله‌ على‌ حسینى‌ بركاتى‌ و محسن‌ سالم‌ عمیری‌، مكه‌، 410ق‌/989م‌؛ مبرد، محمد، المقتضب‌، به‌ كوشش‌ محمد عبدالخالق‌ عضیمه‌، قاهره‌، 382ق‌/963م‌؛ نیز:
EI 2 ; Fleisch, H., Trait E de philologie arabe, Beirut, 1990.
با سپاس از بانو  « زهرا خسروی‌
»

 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.

نویسندگان

نظرسنجی

    فکر می کنید کتابهای جدید التألیف عربی باید بر اساس چه شیوه ای تألیف شوند ؟ شما می توانید بیش از یک گزینه را علامت بزنید.




آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :